Besinler ve Sindirim Sistemi

I. Besinler ve zellikleri

Beslenme s覺ras覺nda v羹cuda al覺nan yiyecek ve i癟eceklere besin denir. Besin maddelerinin h羹cre ve v羹cutta kullan覺lmas覺na da beslenme denir. T羹m canl覺lar beslenme 繹zelliine sahiptir.
Beslenmede kullan覺lan besin maddeleri yard覺m覺yla; v羹cudun b羹y羹mesi, h羹crelerin 癟oalmas覺, yaralanan yerlerin onar覺lmas覺 yaamsal enerji 羹retilmesi, organlar覺n 癟al覺mas覺 gibi canl覺l覺k faaliyetleri ger癟ekletirilir.
Al覺nan besinin kayna覺na g繹re de 2 癟eit beslenme gurubu bulunur.
Bitkisel Beslenme : retici canl覺lar olan bitkilerin t羹ketilmesidir. Bitkilerin 羹rettii meyve, sebze, yaprak, tohum gibi besinler bu gruba girer.
Hayvansal beslenme : T羹ketici canl覺lar覺n yenmesidir. Et, s羹t, yumurta, bal gibi besinler bu gruba girer.

Not : Su, madensel tuzlar, protein, ya ve vitaminler hayvansal ve bitkisel besinlerde ortak olarak bulunabilirken eker ve niasta sadece bitkisel besinlerde bulunur.

Besinlerin Grupland覺r覺lmas覺
Enerji Verici Olanlar
Yap覺c覺 Onar覺c覺 Olanlar
D羹zenleyici Olanlar
Karbonhidratlar
Proteinler
Vitaminler
Yalar
Yalar
Su
Proteinler
Karbonhidratlar
Madensel Tuzlar

Su
Proteinler

Madensel Tuzlar

a)Enerji verici besinlerin h羹crede yak覺lma s覺ras覺

I.Karbonhidratlar
II.Yalar
III.Proteinler eklindedir.

b)Enerji verici besinlerin h羹crede enerji oluturma s覺ras覺

I.Yalar (9,5 KCal)
II.Proteinler (4,3 KCal)
III.Karbonhidratlar (4,2 KCal) eklindedir.

Besin eitleri ve G繹revleri
Karbonhidratlar

Karbon, hidrojen ve oksijen elementlerinden (C, H, O) olumutur. 襤lk olarak fotosentez sonucunda 羹retilir. Karbonhidratlar覺n fazlas覺 bitkilerde niasta olarak depo edilirken, hayvanlarda, glikojen olarak depo edilir. zel reaksiyonlarla ya, protein ve vitaminlerin sentezinde kullan覺labilir.
H羹crelerde enerji 羹retmede ekerler 繹ncelikle kullan覺l覺r. Bitkisel besinlerde bol miktarda bulunur. Fotosentez sonucu 羹retilen ekerler yap覺 ve kullan覺m yerlerine g繹re de 癟eitleri oluturulur.

繚Glikoz (C6H12O6)
Karbonhidratlar覺n en k羹癟羹k yap覺 ta覺d覺r. Fotosentez ile bitkilerde 羹retilir. ok say覺da glikoz 繹zel balarla birleerek niastay覺, sel羹lozu ve glikojeni oluturur. Kan s覺v覺s覺nda bulunan kan ekeri glikozdur.

繚Niasta
ok say覺da glikozun 繹zel balarla birlemesinden olumutur. ekerin bitkilerdeki depo eklidir. Niasta, ay覺rac覺 olan iyot 癟繹zeltisi ile mavi renge boyan覺r.

繚Sel羹loz
Yaln覺zca bitkilerde bulunur. Bitki h羹cresinin 癟eperini oluturur. (Yap覺 maddesi) Hayvanlar taraf覺ndan sindirilemez. (Baz覺 ku ve gevi getirenler hari癟)

繚Glikojen
Yaln覺zca hayvan h羹crelerinde bulunur. Glikozun hayvanlar ve insanlardaki depo eklidir. Karacier ve kas h羹crelerinde bol miktarda bulunur.

Yalar
Karbon, hidrojen ve oksijen elementlerinden (C, H, O) olumutur. En k羹癟羹k yap覺ta覺 ya asidi ve gliserold羹r. Yalar, beyaz ka覺t 羹zerine b覺rakt覺覺 parlak leke ile tan覺n覺r.
V羹cudun 覺s覺 yal覺t覺m覺n覺 salar. H羹cre zar覺n覺n, hormon ve vitaminlerin yap覺s覺na kat覺l覺r. Derinin esnek olmas覺n覺 salar. K覺 uykusuna yatan canl覺larla g繹癟en kularda depolanm覺 enerji ham maddesi olarak kullan覺l覺r. Kar覺n b繹lgesindeki i癟 organlar覺 darbelere kar覺 korur.

Proteinler
Karbon, hidrojen, oksijen ve azot elementlerinden yap覺lm覺t覺r. En k羹癟羹k yap覺ta覺 amino asitlerdir (aa). Amino asitler 繹zel balarla birleerek proteinleri meydana getirir.

(C+H+O+N) Amino Asitler Protein

Proteinler, ay覺rac覺 olan Nikrik asit (HNO3) ile sar覺 renge boyan覺r. S羹t, et, yumurtada bol miktarda bulunur. H羹crelerin ve v羹cudun temel yap覺ta覺d覺r. Enzimlerin yap覺s覺n覺 olutururlar. H羹cre zar覺n覺n, kaslar覺n, antikorun, vitamin ve hormonlar覺n yap覺s覺na kat覺l覺rlar.

Vitaminler
Organlar覺n 癟al覺ma d羹zenini etkileyerek v羹cudun direncini art覺r覺rlar. V羹cuttaki kimyasal olaylar覺 d羹zenlerler. T羹m t羹ketici canl覺larca genellikle bitkilerden al覺n覺rlar. Baz覺 vitaminler (B ve K) insan ba覺rsa覺ndaki mikroorganizmalar taraf覺ndan 羹retilir. Karacierde A, deride D vitamini 羹retilebilir. Vitaminler sindirilmeden kana kar覺覺r ve enerji verici olarak kullan覺lmazlar. A, D, E, K vitaminleri yada eriyip v羹cutta depolan覺rken B, C vitaminleri suda eriyip v羹cutta depolanmaz. Eksikliinde 癟eitli hastal覺klar g繹r羹l羹r.

A Vitamini eksikliinde Gece k繹rl羹羹
B Vitamini eksikliinde Beriberi hastal覺覺
C Vitamini eksikliinde Di eti kanamas覺
D Vitamini eksikliinde Raitizm
E Vitamini eksikliinde K覺s覺rl覺k
K Vitamini eksikliinde Kan覺n p覺ht覺lamamas覺 hastal覺klar覺 oluur.

Mineraller
Yery羹z羹nde, maden eklinde bolca bulunurlar. Canl覺larca tabiattan haz覺r olarak al覺n覺r. Sindirilmeden kana kar覺覺rlar. Kemiklerin, dilerin olumas覺nda, kaslar覺n kas覺lmas覺nda, sinirlerde uyart覺lar覺n iletilmesinde, enzimlerin 癟al覺mas覺nda g繹rev yapar.

Su
V羹cutta en fazla ihtiya癟 duyulan besindir. V羹cuttaki kimyasal olaylar ancak sulu ortamda ger癟ekleir. Su iyi 癟繹z羹c羹 olduundan besinlerin sindiriminde, emiliminde, ta覺nmas覺nda ve boalt覺m覺nda kullan覺l覺r. S覺cak ve souk kanl覺 canl覺larda v羹cut s覺cakl覺覺n覺n yay覺lmas覺nda kullan覺l覺r.

II. Sindirim Organlar覺

B羹y羹k yap覺l覺 organik besinlerin, su ve sindirici enzimler etkisi ile kendilerini oluturan en k羹癟羹k yap覺 talar覺na ayr覺lmas覺 olay覺na sindirim denir. Bu olay覺 ger癟ekletiren sisteme de sindirim denir. Sindirim bir 癟eit hidroliz (par癟alanma) olay覺d覺r.

Enzim : Canl覺lardaki kimyasal reaksiyonlara girerek reaksiyonlar覺 h覺zland覺ran ve daha k覺sa s羹rede ger癟eklemesini salayan canl覺l覺k yap覺lar覺d覺r. (Biyolojik kataliz繹r) Proteinden yap覺lm覺 olup tekrar tekrar kullan覺labilirler.

Sindirime Urayacak Besinler ;

B羹y羹k yap覺l覺, h羹cre zar覺ndan ge癟emeyen karbonhidratlar, yalar, proteinlerdir.
A. Sindirim eitleri
Yap覺lma ekline G繹re Sindirim eitleri
a)Fiziksel Sindirim : B羹y羹k yap覺l覺 besin maddelerinin enzim kullan覺lmadan baz覺 organlar taraf覺ndan k羹癟羹k par癟alara ayr覺lmas覺 olay覺d覺r.
rnek : Kat覺 besinlerin diler etkisiyle 繹羹t羹lmesi gibi.

b)Kimyasal Sindirim : Besin maddelerinin enzim kullan覺larak yap覺talar覺na kadar par癟alanmas覺 olay覺d覺r.
rnek : Proteinlerin mide ve ince ba覺rsakta aminoasitlere kadar par癟alanmas覺 gibi.
Ger癟ekletii Yere G繹re Sindirim eitleri
a)H羹cre i癟i sindirimi : H羹cre i癟erisine al覺nan b羹y羹k molek羹ll羹 besinlerin lizozom enzimleri ile sindirilmesine denir. rnek olarak amipin beslenmesi gibi.
b)H羹cre d覺覺 sindirim : Besinlerin h羹cre d覺覺nda ve organlar i癟erisinde enzimlerle sindirilmesi olay覺d覺r. Sindirilen besinler daha sonra porlardan h羹cre i癟ine emilir. rnein ince ba覺rsaktaki sindirim gibi.

B. 襤nsanda Sindirim Sistemi

襤nsanda sindirim sistemi kanall覺 bir 繹zellik ta覺r. A覺zda balar ve an羹ste biter.

A覺z
Dil, di ve t羹k羹r羹k bezlerinden oluur. aza al覺nan besinler t羹k羹r羹k bezinden sal覺nan t羹k羹r羹kle yumuat覺l覺r ve dilerle 癟inenerek k羹癟羹k par癟alara ayr覺l覺r. B繹ylece besinlerin y羹zeyi art覺r覺l覺r. Bu olay besinlerin enzimler taraf覺ndan par癟alanmas覺n覺 kolaylat覺r覺r. T羹k羹r羹k bezlerinden karbonhidratlar覺n sindirimi i癟in amilaz (pityalin) enzimi salg覺lan覺r. Dil ile, 癟inenen besin yutaa itilir.
Diler : ineme olay覺 ile besinlerin par癟alanmas覺 ve 繹羹t羹lmesi ilemini yaparlar. B羹y羹k yap覺l覺 besinleri fiziksel olarak sindirip yutabilmesine olanak salarlar. Diler, boyuna kesit al覺nd覺覺nda d覺tan i癟e doru 3 tabakadan oluur.
Mine tabakas覺 : Diin ta k覺sm覺 olup beyaz renkli yeridir. % 98 oran覺nda kalsiyum ve fosfor minerallerinden oluur ve diin en sert k覺sm覺d覺r.
Fildii tabakas覺 : Diin kemik k覺sm覺 olup dii 癟ene kemiine balar.
Di 繹z羹 tabakas覺 : Kan damarlar覺n覺n, sinirlerin bulunduu yerdir. Diin beslenmesini ve b羹y羹mesini salar.

Yutak
Soluk borusu ile yemek borusunu birbirinden ay覺r覺r. Besinleri, a覺zdan yemek borusuna iletir. Kasl覺 bir yap覺ya sahip olup yutkunmay覺 salar. D覺ar覺dan al覺nan solunum havas覺n覺 da nefes borusuna g繹nderir.

Yemek Borusu
Sindirim borusunun yutakla mide aras覺ndaki k覺sm覺d覺r. Burada kimyasal sindirim yap覺lmaz. Yutulan besinlerin mideye ta覺nmas覺 salan覺r.

Mide
Kar覺n boluunun sol 羹st k覺sm覺nda bulunur. Yenen besinlerin bir s羹re depolanmas覺n覺 ve par癟alanmas覺n覺 salar. Mide, 繹zsuyu ve tuz asidi (HCl) salg覺lar. Tuz asidi proteinlerin sindirimini yapan pepsin enzimini aktif (癟al覺覺r) hale ge癟irir. Pepsin enzimi de proteinleri par癟alar.
Mide duvar覺nda g羹癟l羹 d羹z kaslar bulunur. Bu kaslar覺n kas覺lmas覺 ile besinler su ile kar覺t覺r覺l覺p bulama癟 haline (kimus) getirilir. Ayr覺ca midedeki tuz asidi (HCl) besinlerle mideye ulaan mikroplar覺 繹ld羹r羹r.

襤nce Ba覺rsak
T羹m besin 癟eitlerinin kimyasal sindiriminin as覺l yap覺ld覺覺 ve tamamland覺覺 yerdir. Mideden sonraki ilk k覺sm覺na oniki parmak ba覺rsa覺 denir. 襤癟 y羹zeyinde emilimi salayan 癟ok say覺da vill羹s (T羹m羹r) bulunur. Vill羹sler sindirilen besinlerin emilmesini salar.
Karacier ve pankreas organlar覺 繹zel kanallarla ince ba覺rsaa sindirici s覺v覺 g繹nderirler. 襤nce ba覺rsak ile kal覺n ba覺rsak aras覺nda k繹r ba覺rsak bulunur. K繹r ba覺rsak, 羹zerindeki apandis ve lenf bezleri etkisiyle kal覺n ba覺rsaktan ince ba覺rsaa, 癟羹r羹k癟羹l mikroorganizmalar覺n ulamalar覺n覺 繹nler.

Kal覺n Ba覺rsak
Sindirim art覺klar覺n覺n depolan覺p zaman zaman d覺ar覺 at覺lmas覺n覺 salayan b繹l羹m羹d羹r. 襤htiya癟 halinde su ve minerallerin emilmesi salan覺r.

An羹s
Sindirim borusunun son k覺sm覺 olup sindirilemeyen art覺klar覺n d覺ar覺ya at覺lmas覺n覺 salar.

Sindirime Yard覺mc覺 Organlar
a)Karacier : rettii safra tuzlar覺, ve s覺v覺s覺 oniki parmak ba覺rsa覺na ge癟erek yalar覺n sindirimini kolaylat覺r覺r.
Kan ekerini ayarlamaya yard覺mc覺 olur. Glikoz ve vitamin depo eder. Zehirli maddeleri etkisiz hale getirir.
b)Pankreas : Hem i癟 hem de d覺 salg覺 yapan bir organd覺r. Protein, ya ve karbonhidratlar覺n sindirimi i癟in enzim salg覺lar. Salg覺lar覺n覺 繹zel bir kanal ile onikiparmak ba覺rsa覺na d繹ker.
襤ns羹lin ve glukagon hormonu salg覺lar. Bu hormonlar yard覺m覺yla kan ekerinin dengesini ayarlar ve kan ekerinin seviyesini sabit tutar.