Tanzimat edebiyat覺

Prof. Ahmet Hamdi Tanp覺nar;Tanzimat ve ondan sonra gelien edebi cereyanlar覺 inceleyebilmek i癟in T羹rk toplumunu etkilemi bir ka癟 realite 羹zerinde durmak gerektiini belirtir. Zira Tanzimat edebiyat覺 bir medeniyet deimesinin bir sonucu olarak ortaya 癟覺km覺t覺r. Bunu g繹zden uzak tutmamak gerekir.
Tanzimat ve sonras覺 d繹nemlerde T羹rk toplumunu etkileyen sosyal ve k羹lt羹rel olaylar ayn覺 zamanda edebiyat覺m覺z覺n da deimesi ve yenilemesine ortam haz覺rlam覺t覺r. Bu 繹nemli olaylar unlard覺r:
1- 1839′da ilan edilen Tanzimat Ferman覺
2- 1876 ve 1908 birinci ve ikinci merutiyet denemeleri.
3- 1918 imparatorluun da覺l覺覺 ile 1923′te Cumhuriyet ilan覺 ve Ankara’n覺n bakent oluu.
Bu 繹nemli siyasi olaylar ve demokrasi denemelerinin her biri genellikle bir edebi hareketin balang覺c覺 ve gelime ortam覺 olmulard覺r.
19. as覺r Osmanl覺 襤mparatorluu’nun gerileme ve 癟繹k羹 devridir. B羹y羹k fetihler art覺k gerilerde kalm覺t覺r. Ordular yenilgilerden kurtulamaz olmutur.III. Selim devrinde ilk kez orduda yap覺lan 覺slahat hareketleri ile Avrupa’n覺n teknik ve k羹lt羹rel 羹st羹nl羹羹 anla覺lm覺 ve imparatorluk y繹n羹n羹 bat覺ya 癟evirmek zorunda kalm覺t覺r.

襤te Tanzimat edebiyat覺na verilen isimde 3 Kas覺m 1839′da Reit Paa taraf覺ndan ilan edilen ve G羹lhane Hatt覺 H羹mayunu da denilen yenileme berat覺n覺n y羹r羹rl羹e konmu olmas覺ndan domutur. Bu olay daha sonralar覺 Tanzimat Ferman覺 olarak adland覺r覺lacak,gerek siyasi alanda gerek edebi ve toplumsal hayatta bat覺ya y繹nelmenin resmi bir belgesi say覺lacakt覺r. Edebiyat Tarih癟ilerimizde 1839 y覺l覺n覺 Tanzimat edebiyat覺n覺n balang覺c覺 olarak kabul edeceklerdir.
Tanzimat d繹nemiyle yeni a癟覺lan mekteplerde 繹retimin T羹rk癟e’ye d繹nmesi, gazeteciliin balamas覺 ve garp etkisiyle beraber gelien milli uur sonucunda yepyeni bir ortam domutur. Tanzimat edebiyat覺 dediimiz edebi yenileme ister istemez toplum b羹nyesinde ki bu deimelere,uyanan yeni fikir ak覺mlar覺na paralel olarak ortaya 癟覺km覺,yeni bir medeniyet deiiminin sonucu olarak gelimitir. Tanzimat d繹nemiyle birlikte edebiyat覺m覺zda sosyal ve siyasal konular g羹nl羹k olaylar tart覺ma alan覺na 癟ekilmitir.
Tanzimat edebiyat覺n覺n ilk nesli olan inasi,Ziya Paa,Nam覺k Kemal’in ama癟 bak覺m覺ndan gayretleri aa覺 yukar覺 ayn覺d覺r. Bu ilk nesil birbiri ard覺ndan ve birbirlerini b羹t羹nleyen 癟al覺malar覺yla T羹rkiye’de siyasi Tanzimat devriyle 繹l癟羹lmeyecek kadar geni bir ayd覺nlar s覺n覺f覺 yetitirmilerdir. As覺l yapt覺klar覺 i ise T羹rk癟e’nin gelimesine g繹sterdikleri 癟aba olmutur. Bilhassa inasi’nin (1826-1871) 癟覺karm覺 olduu Tasvir-i Efkar gazetesi 癟evresinde uyand覺rd覺覺 halk癟覺 dil hareketi ve peinden gelenlerin getirdii yeni edebiyat anlay覺覺 bunda 繹nemli bir rol oynam覺t覺r. Ayn覺 zamanda Tanzimat edebiyat覺n覺n kurucusu say覺lan inasi iirde ilk defa eski ekiller i癟inde yeni kavramlar覺 kullanm覺t覺r. Nam覺k Kemal ise daima geni yank覺lar uyand覺ran eserler yazm覺,neslinin en g羹r sesli airi ve dava adam覺 olarak g繹r羹lm羹t羹r.Ziya Paa divan iiri geleneini s羹rd羹rmesine ramen,siyasi ve sosyal d羹羹nceler,halk dilinin yaz覺 dili olmas覺n覺 savunan fikirleriyle arkadalar覺n覺n ortak 羹lk羹lerine kat覺lm覺t覺r.
T羹m bu yap覺lmak istenenlere ramen Tanzimat癟覺lar be as覺r devam eden divan edebiyat覺 geleneinden tam olarak kurtulamam覺lard覺r. Bu ilk neslin genel sanat felsefesi toplum i癟in,vatan i癟in,h羹rriyet ve halk i癟in sanat anlay覺覺 olmutur.
Tanzimat edebiyat覺n覺n birinciler kadar kavgac覺 olmayan ikinci nesli diyebileceimiz Hamit,Ekrem ve Samipaazade Sezai gibilere gelince;bunlar ustalar覺n覺n izinde y羹r羹mekle beraber,siyasi ortam覺n ve devlet y繹netimindeki bask覺n覺n Tanzimat’覺n ilk y覺llar覺na oranla a覺rlamas覺 sonucu Toplum i癟in sanat felsefesini b覺rak覺p Sanat i癟in sanat g繹r羹羹n羹 benimsemilerdir.
Tanzimat Edebiyat覺n覺n bu iki nesli aras覺nda Nam覺k Kemal,inasi,Abd羹lhak Hamit gibi g羹癟l羹 temsilcileri yetimi olmas覺na ramen, o y覺llarda son 癟覺rp覺n覺lar覺n覺 g繹steren eski edebiyatla,tutunmaya 癟al覺an yeni edebiyat bouma halindedir.Bu devirde okuyan ve yazan kitle aras覺nda eski edebiyata bal覺 olanlar hala kabar覺kt覺r.Buna ramen yeni neslin g繹r羹leri bilhassa bizim i癟in tamamen yeni olan gazete yaz覺lar覺,roman,tiyatro,eletiri gibi nesir 癟eitlerinde daha k覺sa zamanda ve kolayca zafere eriir.

Tanzimat Edebiyat覺n覺n Genel zellikleri:

a. Tanzimat edebiyat覺 sanat癟覺lar覺, Divan edebiyat覺nda bulunan iir, tarih, mektup, v.b gibi edebiyat t羹rlerini Bat覺 anlay覺覺na g繹re yeniletirmiler; ayr覺ca, Divan edebiyat覺nda hi癟 bulunmayan makale, tiyatro, roman, hikaye, an覺, eletirme, v.b. gibi yeni edebiyat t羹rleri getirmilerdir.
b. Tanzimat edebiyat覺n覺n 繹zellikle ilk devirlerinde yetien sanat癟覺lar覺n 癟ou (Ziya Paa, Nam覺k Kemal, v.b…) Montesquieu, Rousseau, Voltaire, v.b. gibi Frans覺z devrimci yazarlar覺n覺n etkisi alt覺nda kalarak, makale ve iirlerinde zulme, haks覺zl覺a, h覺rs覺zl覺a. gerilie kar覺 iddetli bir dille m羹cadeleye girimiler; vatan, millet, h羹rriyet. hak, adalet, kanun, merutiyet. v.b. gibi kavramlar覺 memlekete yaymaya 癟al覺m覺lar, toplum i癟in sanat anlay覺覺n覺 benimsemilerdir. Tanzimat edebiyat覺n覺n ikinci devrinde yetien sanat癟覺lar ise (Recai-z璽de Mahmut Ekrem, Abd羹lhak H璽mit, Sami Paa-z璽de Sezai v.b.) toplum ilerine daha az kar覺m覺lar, sanat i癟in sanat anlay覺覺n覺 benimser g繹r羹nm羹lerdir.
c. ou Frans覺z edebiyat覺n覺 繹rnek olarak alan bu sanat癟覺lar覺n bir k覺sm覺 Klasisizm (inasi, Ahmet Vefik Paa, Ali Bey, v.b.).bir k覺sm覺 da Realizm (Recai-z璽de Mahmut Ekrem, Sami Paa簫z璽de Sezai, Nabi-z璽de N璽z覺m, v.b.) ak覺mlar覺n覺n etkisi alt覺nda eserler vermilerdir.
癟. Tanzimat edebiyat覺, Divan edebiyat覺n覺n tersine olarak, se癟kin kiiler i癟in deil, halk i癟in meydana getirilen bir edebiyat olmak iddias覺yla ortaya 癟覺km覺t覺r. Bu g繹r羹羹 benimseyen sanat癟覺lar (inasi, Ziya Paa, Nam覺k Kemal, Ahmet Mithat, Ali Bey, v.b.) 繹zellikle makale, tiyatro, an覺, k覺smen de roman t羹rlerinde bu yolda eserler vermilerdir. Tanzimat edebiyat覺n覺n ikinci devrinde yetien baz覺 sanat癟覺lar ise (Recai-z璽de Mahmut Ekrem, Abd羹lhak Hamit, v.b.) bu ama癟tan uzaklam覺 g繹r羹nmektedirler.
d. Bu g繹r羹羹n bir sonucu olarak, dilin sadelemesi, konuma dilinin yaz覺 dili haline gelmesi d羹羹ncesi savunulmutur. Tanzimat edebiyat覺n覺n bal覺ca sanat癟覺lar覺 (inasi, Ziya Paa, Nam覺k Kemal, Ahmet Mithat, Ahmet Cevdet Paa, emseddin Sami, v.b.) dil konusunda b繹yle d羹羹nmekle birlikte, hi癟biri eski al覺kanl覺klar覺ndan kurtulup da b羹sb羹t羹n konuma diliyle yazm覺 deildir. Sade dil, daha 癟ok, tiyatro; an覺, mektup, bir dereceye kadar da makale ve romanlarda kullan覺lm覺t覺r. Tanzimat edebiyat覺n覺n ikinci devrinde yetien sanat癟覺lar覺n bir k覺sm覺 ise ( Recai-z璽de Mahmut Ekrem, Sami Paa-z璽de Sezai, 繹zellikle Abd羹lhak Hamit) konuma dilinden epey uzaklam覺lard覺r.
e. Tanzimat edebiyat覺nda en 繹nemli yenilik, nesirde, anlat覺m覺n kuruluunda g繹r羹lm羹t羹r. Bu edebiyatta s繹z h羹neri g繹stermek deil, birtak覺m d羹羹nceleri halka yaymak amac覺 g羹d羹ld羹羹nden, seci ler at覺lm覺, as覺l d羹羹nce ile ilgisi bulunmayan doldurma s繹zlere yer verilmemi, d羹羹nceler sayfalarca s羹ren uzun c羹mleler yerine k覺sa c羹mlelerle anlat覺lmaya 癟al覺覺lm覺t覺r.
f. Tanzimat edebiyat覺 nazm覺nda iirin konusu geniletilmi, g羹nl羹k hayatla ilgili her t羹rl羹 olay, duygu ve d羹羹nce iir konusu olarak se癟ilmitir;
襤lk zamanlarda Divan edebiyat覺 naz覺m bi癟imlerinin d覺覺na pek 癟覺k覺lmam覺, yeni d羹羹nceler eski bi癟imler i癟inde s繹ylenmi (Ziya Paa, Nam覺k Kemal v.b.) ise de sonralar覺 eski bi癟imler b羹sb羹t羹n b覺rak覺larak yeni bi癟imler kullan覺lmaya balanm覺t覺r (Recai-z璽de Mahmut Ekrem, 繹zellikle Abd羹lhak Hamit, v,b.) ; yeni naz覺m bi癟imleri ilkin Frans覺zca’dan yap覺lan manzum 癟evirilerde g繹r羹lm羹, telif iirlerde 癟ok sonra kullan覺lm覺t覺r; beyitlerin bal覺 ba覺na birer b羹t羹n olmas覺yla yetinilmeyip, b羹t羹n m覺sralar aralar覺nda bir anlam ba覺 bulunmas覺na, Divan iirindeki par癟a g羹zellii anlay覺覺 yer yine iirin batan sona kadar belli bir d羹羹nce etraf覺nda gelimesine; yani konu birlii ne ve b羹t羹n g羹zellii ne 繹nem verilmitir: genel olarak aruz vezni kullan覺lmakla birlikte, T羹rk’lerin tabi簾 ve ulusal vezninin hece vezni olduu anla覺lm覺, bu vezinle yazmaya taraf癟覺l覺k edilmi (Ziya Paa, Nam覺k Kemal, Ahmet Cevdet Paa v.b), fakat bu istek geni bir ak覺m halini alamam覺, sadece birka癟 sanat癟覺 (Ethem Pertev Paa, Ziya Paa, Nam覺k Kemal, Ahmet Vefik Paa, Abd羹lhak H璽mit, Recai-z璽de Mahmut Ekrem v.b.) taraf覺ndan giriilen birka癟 deneme ile yetinilmitir.